شرح و تفسیر وحی آمدن بر موسی در عذر شبان

شاعر : مولانا جلال الدین محمد بلخی

کتاب : مثنوی معنوی

قالب شعر : مثنوی

آدرس شعر : مثنوی معنوی مولوی دفتر دوم ابیات ۱۷۷۲ تا ۱۸۱۵

نام حکایت : انکار موسی بر مناجات شبان

بخش : ۳ از ۱۳

مثنوی معنوی مولوی
داستان و حکایت

روزی حضرت موسی (ع) به چوپانی برخورد کرد که با زبانی ساده و بی پیرایه خدا را یاد می کرد . مثلاََ می گفت : ای خدا ، تو کجا هستی که من نوکری تو را کنم . موزه ات را رفو کنم و شانه بر گیسوانت کشم . شپش های جامه ات را بِکُشم و از شیر گوسفندان به تو غذا دهم . دستان و پاهایت را نوازش کنم و جایِ خوابِ تو را پاک و پاکیزه کنم . و از این جملات و تعابیر بسیار گفت . تا آنکه حضرت موسی (ع) برآشفت و او را نکوهش کرد . چوپان نیز دل شکسته و غمین راهِ بیابان در پیش گرفت و

متن کامل ابیات ۱۷۷۲ الی ۱۸۱۵

۱۷۷۲) بعد از آن در سِرّ موسی حق نهفت / رازهایی کآن نمی آید بگفت

۱۷۷۳) بر دلِ موسی سخن ها ریختند / دیدن و گفتن به هم آمیختند

۱۷۷۴) چند بیخود گشت و ، چند آمد به خَود / چند پرّید از ازل سویِ اَبَد

۱۷۷۵) بعد از این گر شرح گویم ، ابلهی است / زآنکه شرحِ این ، ورای آگهی است

۱۷۷۶) ور بگویم ، عقل ها را بَر کَنَد / ور نویسم ، بس قلم ها بشکند

۱۷۷۷) چونکه موسی این عِتاب از حق شنید / در بیابان در پیِ چوپان دوید

۱۷۷۸) بر نشانِ پایِ آن سرگشته راند / گَرد از پَرّۀ بیابان برفشاند

۱۷۷۹) گامِ پایِ مردمِ شوریده خَود / هم ز گامِ دیگران پیدا بُوَد

۱۷۸۰) یک قدم چون رُخ ، ز بالا تا نشیب / یک قدم چون پیل ، رفته بر وُریب

۱۷۸۱) گاه چون موجی بر افزاران عَلَم / گاه چون ماهی روانه بر شکم

۱۷۸۲) گاه بر خاکی نبشته حالِ خَود / همچو رَمّالی که رَملی بر زَند

۱۷۸۳) عاقبت دریافت او را و بدید / گفت : مژده دِه که دستوری رسید

۱۷۸۴) هیچ آدابی و ترتیبی مَجو / هر چه می خواهد دلِ تنگت بگو

۱۷۸۵) کفرِ تو ، دین است و دینت ، نورِ جان / ایمنی ، وز تو جهانی در امان

۱۷۸۶) ای مُعافِ یَفعلُ الله ما یَشا / بی مُحابا رَو ، زبان را برگشا

۱۷۸۷) گفت : ای موسی از آن بگذشته ام / من کنون در خونِ دل آغشته ام

۱۷۸۸) من ز سِدرۀ منتهی بگذشته ام / صد هزاران ساله زآن سو رفته ام

۱۷۸۹) تازیانه بر زدی ، اسبم بگشت / گُنبدی کرد و ز گردون بر گذشت

۱۷۹۰) مَحرَمِ ناسوتِ ما ، لاهوت باد / آفرین بر دست و بر بازوت باد

۱۷۹۱) حالِ من اکنون برون از گفتن است / این چه می گویم ، نه احوالِ من است

۱۷۹۲) نقش می بینی که در آیینه ای است / نقشِ توست ، آن نقشِ آن آیینه نیست

۱۷۹۳) دَم که مَردِ نایی اَندر نای کرد / در خورِ نای است ؟ نه ، در خوردِ مَرد

۱۷۹۴) هان و هان ، گر حمد گویی ، گر سپاس / همچو نافرجام آن چوپان شناس

۱۷۹۵) حمدِ تو نسبت بدان گر بهترست / لیک آن نسبت به حق هم اَبترست

۱۷۹۶) چند گویی ؟ چون غِطا برداشتند / کین نبوده ست آنکه می پنداشتند

۱۷۹۷) این قبولِ ذِکرِ تو از رحمت است / چون نمازِ مُستَحاضه رُخصت است

۱۷۹۸) با نمازِ او بیالوده ست خون / ذکرِ تو آلودۀ تشبیه و چون

۱۷۹۹) خون پلیدست و به آبی می رود / لیک باطن را نجاست ها بُوَد

۱۸۰۰) کان به غیرِ آبِ لطفِ کردگار / کم نگردد از درونِ مردِ کار

۱۸۰۱) در سُجودت کاش رُو گردانیی / معنیِ سُبحانَ رَبّی دانیی

۱۸۰۲) کای سُجودم ، چُون وجودم ناسزا / مر بَدی را تو نِکویی دِه جزا

۱۸۰۳) این زمین از حِلمِ حق دارد اثر / تا نجاست بُرد و گُل ها داد بَر

۱۸۰۴) تا بپوشد او پلیدی هایِ ما / در عوض بر روید از وَی غنچه ها

۱۸۰۵) پس چو کافر دید کو در داد و جود / کمتر و بی مایه تر از خاک بود

۱۸۰۶) از وجودِ او گُل و میوه نَرُست / جز فَسادِ جمله پاکی ها نَجُست

۱۸۰۷) گفت : واپس رفته ام من در ذَهاب / حَسرَتا یا لَیتَنی کُنتُ تُراب

۱۸۰۸) کاش از خاکی سفر نگزیدمی / همچو خاکی دانه یی می چیدمی

۱۸۰۹) چون سفر کردم ، مرا راه آزمود / زین سفر کردن ، ره آوردم چه بود ؟

۱۸۱۰) ز آن همه میلش سویِ خاک است کو / در سفر سودی نبیند پیشِ رُو

۱۸۱۱) روی واپس کردنش ، آن حرص و آز / روی در ره کردنش ، صدق و نیاز

۱۸۱۲) هر گیا را کِش بُوَد میلِ عُلا / در مزیدست و حیات و در نَما

۱۸۱۳) چونکه گردانید سر سویِ زمین / در کمی و خشکی و نقص و غبین

۱۸۱۴) میلِ روحت چون سویِ بالا بُوَد / در تزاید مرجعت آنجا بُوَد

۱۸۱۵) ور نگون سازی سَرت سویِ زمین / آفِلی ، حق لا یُحِبُّ الآفِلین

===================================================

=====================================================

شرح و تفسیر بیت ۱۷۷۲
بعد از آن در سِرّ موسی حق نهفت / رازهایی کآن نمی آید بگفت

سپس حق تعالی رازهایی پوشیده به موسی گفت که نمی توان به زبان آورد . [ سرّ = شرح بیت ۲۹۳ همین دفتر ]
شرح و تفسیر بیت ۱۷۷۳
بر دلِ موسی سخن ها ریختند / دیدن و گفتن به هم آمیختند

بر قلب حضرت موسی (ع) سخنانی فرو ریختند و دیدن و گفتن به هم درآمیخت . [ حاصل آنکه ، آن رازها را به ذوق و کشف که موجب اطمینان است دریافت . ( شرح مثنوی ولی محمد اکبرآبادی ، دفتر دوم ، ص ۱۶۳ ) ]
شرح و تفسیر بیت ۱۷۷۴
چند بیخود گشت و ، چند آمد به خَود / چند پرّید از ازل سویِ اَبَد

حضرت موسی (ع) چند بار از خود بیخود شد و باز چند بار به خود آمد و مکرراََ از ازل به سوی ابد پرواز کرد . [ به تعبیر صوفیانه چند بار به مَحو و صَحو رفت و آمد کرد ]
شرح و تفسیر بیت ۱۷۷۵
بعد از این گر شرح گویم ، ابلهی است / زآنکه شرحِ این ، ورای آگهی است

از این پس اگر در این باب ، شرحی دهم نشان بلاهت و نادانی است . زیرا شرح این اسرار و حقایق فراتر از علم و آگاهی آدمیان است و به گفت درنیاید .
شرح و تفسیر بیت ۱۷۷۶
ور بگویم ، عقل ها را بَر کَنَد / ور نویسم ، بس قلم ها بشکند

و اگر آن اسرار و حقایق را فاش سازم . عقل های بشری را از بنیاد برخواهد کند . و اگر هم آن را بنویسم . بسیاری از قلم ها را خواهد شکست . [ حق تعالی اسراری ناگفتنی از عشق الهی را به موسی گفت . و موسی متوجه شد که آن شبان از کاملان اولیاء بوده است . ]
شرح و تفسیر بیت ۱۷۷۷
چونکه موسی این عِتاب از حق شنید / در بیابان در پیِ چوپان دوید

همینکه موسی (ع) این عتاب حضرت حق را شنید . در بیابان به دنبال چوپان دوید .
شرح و تفسیر بیت ۱۷۷۸
بر نشانِ پایِ آن سرگشته راند / گَرد از پَرّۀ بیابان برفشاند

موسی (ع) رَدِ پای آن چوپان سرگشته و حیران را گرفت و رفت و چنان به شتاب می رفت که از حاشیه بیابان گرد و غبار بلند می شد . [ در مصراع دوم این وجه هم درست است : گرد از گیاهان بیابان برافشاند . ( نثر و شرح مثنوی شریف ، دفتر دوم ، ص ۲۲۵ ) . ( پرّه = کنار و حاشیه ، برگ پهن کاه گندم و درخت سپیدار و هر درخت بی باری مانند آن . ( فرهنگ نفیسی ، ج ۱ ، ۷۲۹ ) ]
شرح و تفسیر بیت ۱۷۷۹
گامِ پایِ مردمِ شوریده خَود / هم ز گامِ دیگران پیدا بُوَد

گام مردم عاشق و سرگشته از گام آدم های معمولی کاملا معلوم است .
شرح و تفسیر بیت ۱۷۸۰
یک قدم چون رُخ ، ز بالا تا نشیب / یک قدم چون پیل ، رفته بر وُریب

عاشق شوریده حال گاهی مانند مُهرۀ رُخ در صفحۀ شطرنج ، مستقیم حرکت می کند و از بالا به پایین می رود و گاه نیز مانند مهرۀ فیل ، کج و مورّب حرکت می کند . ( وُریب = اُریب ، کج و معوج ، منحرف ) . [ در اینجا حضرت مولانا ، حال عاشقان را به مهرۀ فرزین (وزیر) تشبیه فرموده که در صفحۀ شطرنج دارای همه نوع حرکت است ( به جز حرکت مهرۀ اسب ) هم مستقیم می رود و هم مورّب ، هم به پیش می رود و هم به پس ، هم به بالا می رود و هم به پایین . خلاصه عاشق احوال مختلف دارد و به رسوم ظاهر مقیّد نمی شود . ]
شرح و تفسیر بیت ۱۷۸۱
گاه چون موجی بر افزاران عَلَم / گاه چون ماهی روانه بر شکم

گاهی همچون خیزاب و موج ، سر به بالا می افرازد و گاهی مانند ماهی در ژرفای دریاها روی شکم می لغزد و فرو می رود .
شرح و تفسیر بیت ۱۷۸۲
گاه بر خاکی نبشته حالِ خَود / همچو رَمّالی که رَملی بر زَند

گاهی ، روی خاک ، شرح احوال خود را می نویسد . مانند رمّالان که خطِ رمل می زنند . [ رَمل = در لغت به معنای ریگ و در اصطلاح ، شاخه ای از علوم غریبه است و آن علمی است که بدان وسیله از مغیبات خبر دهند و وقایع نیک و بد را از پیش بگویند . این علم را به حضرت دانیال نبی نسبت داده اند . در این علم شانزده شکل رسم می کنند و گویا اشکال شانزده گانه را بر اساس ماههای دوازده گانه و چهار عنصر اصلی ( آتش ، هوا ، آب ، خاک ) تعیین کرده اند تا با سرشت طبیعت نوعی پیوند و سازواری برقرار شود . زیرا این هماهنگی با طبیعت ، یکی از اسرار تأثیر این علم است . اما هر یک از اشکال شانزده گانه نیز نام خاصی دارد . مانند لحیان و انکیس و … رمّال باید به احوال ستارگان و نحس و سعد بودن آنها وقوف کافی داشته باشد واِلّا کاری از پیش نمی برد . ( کشاف اصطلاحات الفنون ، ج ۱ ، ص ۵۸۷ ) ]

در این بیت ، حال عاشق ، به حال چوپان تشبیه شده است . وقتی چوپان می بیند که مردم ، شوریدگی وی را نمی توانند تحمل کنند سر به بیابان می نهد و از روی رنج و اندوه ، احوال خود را بر صفحۀ زمین می نگارد . این ابیات بیانی است از حالات وجد ]
شرح و تفسیر بیت ۱۷۸۳
عاقبت دریافت او را و بدید / گفت : مژده دِه که دستوری رسید

بالاخره ، حضرت موسی (ع) ، چوپان را پیدا کرد و او را دید و به وی گفت : ای چوپان ، مژده که حق تعالی در بارۀ تو اجازه ای داده است .
شرح و تفسیر بیت ۱۷۸۴
هیچ آدابی و ترتیبی مَجو / هر چه می خواهد دلِ تنگت بگو

و آن اینکه در صدد هیچگونه آداب و رسومی مباش . بلکه هر چه دلِ تنگت می خواهد بگو .
شرح و تفسیر بیت ۱۷۸۵
کفرِ تو ، دین است و دینت ، نورِ جان / ایمنی ، وز تو جهانی در امان

زیرا کفر گفتن تو ، عین دین است و دین تو ، نورِ جان است . تو از عذاب خدا در امانی و به پاس حرمت تو ، مردم جهان نیز از عذاب خدا در امان اند .
شرح و تفسیر بیت ۱۷۸۶
ای مُعافِ یَفعلُ الله ما یَشا / بی مُحابا رَو ، زبان را برگشا

ای که به حکم آیه « خدا کُند هر چه خواهد » از هر گونه کیفر و عذاب معاف شده ای . اینک برو و بی هیچ ملاحظه ای زبان خود را بگشا و هر چه می خواهی بگو . [ مصراع اوّل اشاره است به قسمتی از آیه ۲۷ سوره ابراهیم « خدا هر چه خواهد کُند » ]
شرح و تفسیر بیت ۱۷۸۷
گفت : ای موسی از آن بگذشته ام / من کنون در خونِ دل آغشته ام

چوپان به حضرت موسی (ع) گفت : من از عالمِ جذبۀ الهی و مرتبۀ بیخویشی گذشته ام . و اینک به خون دل آغشته شده ام یعنی به مرتبۀ فناء فی الله رسیده ام و شهید عشق الهی ام .
شرح و تفسیر بیت ۱۷۸۸
من ز سِدرۀ منتهی بگذشته ام / صد هزاران ساله زآن سو رفته ام

من از مقام سدره المنتهی نیز گذشته ام و صدها هزار سال در آن جانب گام نهاده ام . [ سدره المنتهی = سدره به معنی درخت کُنار ، و منتهی به معنی محلِ انتها و یا خودِ انتهاست . در قرآن کریم ، سورۀ نجم ، آیه ۱۴ ، آمده است . « عِندَ سِدرَهُ المنتهی » « نزد سدره المنتهی » . مفسرین قرآن کریم در اینکه منظور از سدره المنتهی چیست ، بحث های فراوان کرده اند . از آن جمله زمخشری در تفسیر خود این درخت را چنین وصف می کند . « این درخت در آسمان هفتم جای دارد و به قدری بزرگ و پهناور است و سایه وسیع دارد که ، اگر شخصی سواره هفتاد سال در زیر سایه آن برود باز آن سایه پایان نمی گیرد » ( کشاف ، ج ۴ ، ص ۴۲۱ ) . و روایات بسیاری در این باب وجود دارد . باز گفته اند : درختی است در عالی ترین مرتبۀ بهشت که علوم اولین و آخرین بدان رسد . و این درخت همان مقامی است که جبرییل در شب معراج رسول الله ، وقتی بدان رسید از همراهی آن حضرت باز ایستاد و گفت : اگر سرانگشتی بدان نزدیک شوم بسوزم . ( کشاف اصطلاحات الفنون ، ج ۱ ، ص ۷۲۸ ) . اما عرفا و صوفیه عقیده دارند که نباید آن درخت را با دید ظاهر تفسیر کرد . بلکه این تعبیر جنبۀ مجازی دارد و منظور از آن نهایتِ درجۀ مقامِ روحانی سالک است که بدان در می آید . توضیح بیشتر در بارۀ سدره المنتهی در شرح بیت ۱۰۶۶ دفتر اول آمده است . ]
شرح و تفسیر بیت ۱۷۸۹
تازیانه بر زدی ، اسبم بگشت / گُنبدی کرد و ز گردون بر گذشت

ای موسی بر اسب من تازیانه ای زدی که بر اثرِ آن اَسبم جهید و از فلک گذشت . یعنی عتاب تو همچون تازیانه ای بود که بُراقِ همّتِ مرا به سوی لاهوت دوانید . [ گنبدی کردن = جهیدن ]
شرح و تفسیر بیت ۱۷۹۰
مَحرَمِ ناسوتِ ما ، لاهوت باد / آفرین بر دست و بر بازوت باد

امید که لاهوت ، مَحرم و مصاحب ناسوت باشد . زهی بر دست و بازویت ای موسی . [ ناسوت = در لغت به معنی انسانی طبع ، مردمی خو و انیانیت است . ( فرهنگ نفیسی ، ج ۵ ، ص ۳۶۴۴ ) و در اصطلاح حکما و عرفا ، دنیا و عالم مُلک و یکی از حضرات خَمس می باشد / لاهوت = در لغت به معنی الهی . و در اصطلاح حکما و عرفا ، اعلی درجۀ مقام الهی است و یکی از حضرات خَمس است . حضرات خَمس = شرح بیت ۲۸۶۲ دفتر اول ]

منظور بیت : انشاءالله حق تعالی با اسماء و صفات خود در وجودِ آدمیِ ما تجلّی کند و هستی مجازی ما را بسوزاند و در ذاتِ خود فانی سازد . که به این مرتبه ، مقام فنا گویند . به گفتۀ صوفیان ، جمیع شطحیات و طامات در این مرتبه از عارف سر می زند .
شرح و تفسیر بیت ۱۷۹۱
حالِ من اکنون برون از گفتن است / این چه می گویم ، نه احوالِ من است

حال من اکنون به گفت درنمی آید و این حال که اینک از آن سخن می گویم . حال حقیقی من نیست . [ هر آنچه که اینک بیان می کنم به اندازۀ ظرفیت افهام و عقول مردم است . و اِلّا حالِ من در حقیقت چیز دیگری است که در بیان نمی گنجد . ( شرح مثنوی ولی محمد اکبرآبادی ، دفتر دوم ، ص ۱۶۶ ) ]
شرح و تفسیر بیت ۱۷۹۲
نقش می بینی که در آیینه ای است / نقشِ توست ، آن نقشِ آن آیینه نیست

برای مثال ، تو در یک آیینه ، عکس خود را می بینی . مسلماََ آن عکس و تصویر به تو تعلّق دارد و از آن آیینه نیست . [ یعنی نقشی که از یک شیء در آینه منعکس می شود . غیر از حقیقتِ آن شیء است . چنانکه حالِ ظاهرِ من ، غیر از حالِ باطن من است . وقتی حال ظاهر من اینگونه باشد . ببین حال باطن من چیست ؟ ]
شرح و تفسیر بیت ۱۷۹۳
دَم که مَردِ نایی اَندر نای کرد / در خورِ نای است ؟ نه ، در خوردِ مَرد

مثلا آیا آن نفسی که نوازنده نی ، در نی می دمد به نی تعلق دارد ؟ مسلماََ به نی تعلق ندارد بلکه از کامِ نوازنده نی برمی آید . [ با دو بیت ذیل ، توهم اینکه مولانا می خواهد چوپان را بر حضرت موسی (ع) برتری دهد مرتفع می شود . ( شرح مثنوی ولی محمد اکبرآبادی ، دفتر دوم ، ص ۱۶۶ ) ]
شرح و تفسیر بیت ۱۷۹۴
هان و هان ، گر حمد گویی ، گر سپاس / همچو نافرجام آن چوپان شناس

بهوش باش ، بهوش باش ، اگر به درگاه الهی حمد و سپاسی بجا می آوری . آن را مانند حمد و سپاس ناسزاوار و نارسای آن چوپان بدان . [ نافرجام = در اینجا باید به صورت حذف مضاعف معنی کرد . یعنی حمدِ نافرجام ( شرح مثنوی ولی محمد اکبرآبادی ، دفتر دوم ، ص ۱۶۶ ) پس نباید به طاعات و عبادات خود مغرور شد و خود را کامل فرض کرد . ]
شرح و تفسیر بیت ۱۷۹۵
حمدِ تو نسبت بدان گر بهترست / لیک آن نسبت به حق هم اَبترست

حمد و ستایش تو اگر چه نسبت به حمد و ستایش آن چوپان برتر و بهتر است ولی همین حمد و ستایش تو نیز نسبت به مقام کبریایی حق ، ناقص و نارساست .
شرح و تفسیر بیت ۱۷۹۶
چند گویی ؟ چون غِطا برداشتند / کین نبوده ست آنکه می پنداشتند

چقدر از خودت تعریف می کنی ؟ یعنی دائماََ می گویی منم که این همه طاعت و عبادت کرده ام و این همه اذکار و اوراد خوانده ام . تهجّد داشته ام و نوافل بجا آورده ام و … روزِ رستاخیز که پرده از میان بردارند . همگان درخواهند یافت که حقیقت این نبوده که در دنیا گمان می کرده اند . یعنی مقبول شدن عبادات تو بواسطۀ رحمت الهی است نه از سزاوار بودن عبادات تو . [ مصراع اوّل اشاره است به آیه ۲۲ سوره ق که در شرح بیت ۱۶۹۰ دفتر اوّل آمده است ]
شرح و تفسیر بیت ۱۷۹۷
این قبولِ ذِکرِ تو از رحمت است / چون نمازِ مُستَحاضه رُخصت است

اینکه اذکار و عبادات تو مورد قبول حق قرار می گیرد از لیاقت تو نیست بلکه از رحمت واسعۀ الهی است . مانند نماز زنی که دچار بیماری استحاضه شده ، صرفاََ جنبۀ رخصتِ شرعی دارد . [ مستحاضه = زنی را گویند که حتی پس از پایان عادت ماهانه ، از او خون بیاید . ( آنتدراج ، ج ۶ ، ص ۳۹۷۵ ) حکم شرعی زنِ مستحاضه با زنِ حائض ( زنی که بطور طبیعی دوره عادت را طی می کند ) فرق دارد از آن جمله در انجام تکالیف عبادی و شرعی . بر زنِ حائض ، نماز و روزه و طوافِ خانۀ خدا و مَسِ قرآن کریم و … حرام است . در حالیکه برای زنِ مستحاضه با رعایت غسل های مخصوص استحاضه بلا اشکال است . / رخصت = در لغت به معنی آسانی و سهولت است و در اصطلاحِ علمای علم اصول ، مقابل عزیمت است و در تعریف آن اختلاف است از آن جمله گفته اند : رخصت به معنی تغییر حکم از سختی به آسانی است به واسطۀ عذری که در میان باشد . ( کشاف اصطلاحات الفنون ، ج ۱ ، ص ۵۶۰ ) بنابراین زن مستحاضه با وجود عدم طهارت و رویت خون نمازش جایز است و مسلماََ جایز بودن نماز او به اعتبار طهارت او نیست بلکه به اعتبار این است که شارع حکیم بر او حکم طهارت را آسان گرفته است . ]

مولانا ، تمثیل زن مستحاضه را بدین خاطر ذکر کرده تا به آدمی بفهماند که نباید به طاعات و عبادات خود مغرور شود . چه این ستایش ها و ثناها هیچکدام در خورِ مقامِ کبریایی حضرت حق نیست . و اگر حق تعالی این عبادات را می پذیرد به خاطر فضل و کرمِ واسع اوست نه شایستگی این عبادات . دو اصطلاح رخصت و مستحاضه که در کُتبِ فقه و اصول تداول دارد در بیت بعد به برداشتی عارفانه می انجامد .
شرح و تفسیر بیت ۱۷۹۸
با نمازِ او بیالوده ست خون / ذکرِ تو آلودۀ تشبیه و چون

همانگونه که نماز زنِ مستحاضه آلوده به خون است . ذکر تو نیز آلوده به تشبیه و چون و چراست . [ تو نیز نسبت به حق تعالی دچار تصورات و اوهامی ، و پیشِ خود صورت هایی از او نقش می کنی و مثلا می گویی : خدا چگونه است ؟ نامحدود بودن او چطور است ؟ ازل و ابد چگونه است ؟ و از اینگونه تصورات واهی که مانند خونِ زنِ مستحاضه ، طاعات را می آلاید . ]
شرح و تفسیر بیت ۱۷۹۹
خون پلیدست و به آبی می رود / لیک باطن را نجاست ها بُوَد

تازه باید به این نکته هم دقّت کنی . درست است که خون نجس و ناپاک است . ولی با آب پاک می شود . در حالیکه پلیدی باطن مانند وساوس شیطانی و اخلاق ذمیمه را نمی توان با آب پاک کرد .
شرح و تفسیر بیت ۱۸۰۰
کان به غیرِ آبِ لطفِ کردگار / کم نگردد از درونِ مردِ کار

زیرا که پلیدی و آلودگی باطن انسان را که خود ، عامل آن بوده تنها لطفِ حضرت حق پاک می کند . آن پلیدی ها به واسطۀ الطاف الهی از وجود انسان کاسته و برکنده می شود .
شرح و تفسیر بیت ۱۸۰۱
در سُجودت کاش رُو گردانیی / معنیِ سُبحانَ رَبّی دانیی

ای کاش در سجده ات رو بر می گرداندی و معنی سُبحانَ رَبّی الاَعلی را می دانستی . یعنی ای کاش در سجده و جمیع عباداتت تأمّل می کردی و حقیقتِ تنزیه ذاتِ اقدس الهی را می دانستی .
شرح و تفسیر بیت ۱۸۰۲
کای سُجودم ، چُون وجودم ناسزا / مر بَدی را تو نِکویی دِه جزا

و ای کاش می گفتی : پروردگارا سجدۀ من مانند وجودم نالایق و ناشایسته است و در خورِ مقامِ تو نیست . حقیقت این است که تو خود بدی را به نیکی جزا دِه .
شرح و تفسیر بیت ۱۸۰۳
این زمین از حِلمِ حق دارد اثر / تا نجاست بُرد و گُل ها داد بَر

زمین را ببین که از حلم و بردباری خدا نشانی دارد . چنانکه ناپاکی و نجاست را می بَرد و در عوض گُل هایی می رویاند . [ خداوند نیز اگر به اعمال ناچیز ما که در نظرِ کوتهِ ما بسی عظیم می آید پاداش می دهد فقط بدین جهت است که با وجه رحمانیتش با ما رفتار کرده است . واِلّا اگر به عدالت خود با ما عمل می کرد جز خسران چیزی عایدِ ما نمی شد . بیتِ فوق که بر وجه تمثیل آمده بیانگر مضمونِ آیاتی است که می گوید خداوند سیّات را به حسنات تبدیل می فرماید . ]
شرح و تفسیر بیت ۱۸۰۴
تا بپوشد او پلیدی هایِ ما / در عوض بر روید از وَی غنچه ها

تا اینکه ناپاکی های ما را بپوشاند و در عوض از آن ، غنچه هایی نمایان سازد .
شرح و تفسیر بیت ۱۸۰۵
پس چو کافر دید کو در داد و جود / کمتر و بی مایه تر از خاک بود

همینکه کافر می بیند که در بخشش و سخاوت از خاک هم کمتر است . [ این بیت و بیت بعد شرط است و بیت ۱۸۰۷ جواب شرط است ]
شرح و تفسیر بیت ۱۸۰۶
از وجودِ او گُل و میوه نَرُست / جز فَسادِ جمله پاکی ها نَجُست

و از وجود او گُل و میوه ای نروید و جز تباهی و آلایش همۀ پاکی ها چیزی را دنبال نکرد .
شرح و تفسیر بیت ۱۸۰۷
گفت : واپس رفته ام من در ذَهاب / حَسرَتا یا لَیتَنی کُنتُ تُراب

در این حال می گوید : من سیرِ قهقرایی کرده ام . وای بر من ، ای کاش ، خاک می بودم . [ مصراع دوم اشاره است به آیه ۴۰ سورۀ نَبَأ « روزی که آدمی ببیند آنچه دستانش پیش فرستاده و کافر گوید : کاشکی من خاک بودمی » ]
شرح و تفسیر بیت ۱۸۰۸
کاش از خاکی سفر نگزیدمی / همچو خاکی دانه یی می چیدمی

ای کاش از مرتبۀ خاک بودن در نمی گذشتم . و همچون خاک ، دانه ای در دلِ خود می پروردم و آن را می رویانیدم .
شرح و تفسیر بیت ۱۸۰۹
چون سفر کردم ، مرا راه آزمود / زین سفر کردن ، ره آوردم چه بود ؟

وقتی که از مرتبۀ خاکی سفر آغاز کردم . راه ، مرا مورد امتحان قرار داد . پس حاصل و ارمغانِ این سفرم چه بوده است ؟ [ سیر تکامل تکوینی از خاک به نبات و از نبات به حیوان و از حیوان به انسان برای افراد غافل و اسیر شهوت هیچ حاصلی ندارد . عُمری را به خور و خواب و شهوت طی می کنند و سرانجام به کامِ خاک اندر می شوند بی آنکه به کمال روحی رسیده باشند . ]
شرح و تفسیر بیت ۱۸۱۰
ز آن همه میلش سویِ خاک است کو / در سفر سودی نبیند پیشِ رُو

اینکه کافر به سویِ خاک متمایل است . این است که او در ضمن سفر در پیش روی خود سودی مشاهده نمی کند . [ اینکه آدمیان مقیّد به مادیّات ، به ظواهر دنیا دل خوش داشته اند بدین خاطر است که از جهان برین خبر ندارند . ]
شرح و تفسیر بیت ۱۸۱۱
روی واپس کردنش ، آن حرص و آز / روی در ره کردنش ، صدق و نیاز

اینکه کافر روی به قهقرا می کند به دلیل اینست که دچار حرص و آزمندی است . یعنی اینکه کافر ، رخ از حق برمی تابد معلولِ حرص و آزِ اوست و اینکه شخصِ مؤمن روی به حق می آورد . معلول صداقت و نیاز معنوی اوست .
شرح و تفسیر بیت ۱۸۱۲
هر گیا را کِش بُوَد میلِ عُلا / در مزیدست و حیات و در نَما

برای مثال ، هر گیاهی که میل به سوی عالم بالا داشته باشد . قطعاََ در حال رشد و حیات و نمو است .
شرح و تفسیر بیت ۱۸۱۳
چونکه گردانید سر سویِ زمین / در کمی و خشکی و نقص و غبین

ولی همینکه گیاه سر به سوی زمین خم کند . قهراََ در حال کاستی و خوشیدن و نقص و زیان است .
شرح و تفسیر بیت ۱۸۱۴
میلِ روحت چون سویِ بالا بُوَد / در تزاید مرجعت آنجا بُوَد

با توجه به مثال بالا اگر روح تو به سوی بالا میل کند . مسلماََ رو به تعالی و کمال نهاده ای و بازگشتگاهِ تو نیز همانجاست . یعنی دوباره به همان مرتبۀ اعلی رجوع خواهی کرد .
شرح و تفسیر بیت ۱۸۱۵
ور نگون سازی سَرت سویِ زمین / آفِلی ، حق لا یُحِبُّ الآفِلین

اگر سرت را به سوی زمین خم کنی و متوجه دنیای پستِ مادی شوی . قطعاََ تو نیز جزو افول کنندگان خواهی بود و حق تعالی افول کنندگان را دوست نمی دارد . [ مصراع دوم اشاره است به آیه ۷۶ سورۀ انعام که مولانا به کرّات از این آیه استفاده کرده است . ]

======================================================

سرزمین ایران از دیرباز مهد تفکرات عرفانی بوده است . از این رو در طی قرون و اعصار ، نام آورانی بی شمار در عرصه عرفان و تصوف در دامن خود پرورش داده است . یکی از این بزرگان نام آور ، حضرت مولانا جلال الدین محمد بلخی است که به ملای روم و مولوی رومی آوازه یافته است . او در ششم ربیع الاول سال ۶۰۴ هجری قمری در بلخ زاده شد . پدر او محمدحسین  خطیبی است که به بهاءالدین ولد معروف شده است و نیز او را با لقب سلطان العلما یاد کرده اند . بهاء ولد از اکابر صوفیه و اعاظم عرفا بود و خرقه او به احمد غزالی می پیوست و در علم عرفان و …

معرفی کتاب مثنوی معنوی مولوی

مثنوی معنوی کتابی تعلیمی و درسی در زمینه عرفان ، اصول تصوف ، اخلاق ، معارف و …است . مولانا بیشتر به خاطر همین کتاب شریف معروف شده است . مثنوی معنوی دریای ژرفی است که می توان در آن غواصی کرد و به انواع گوهرهای معنوی دست یافت با آنکه تا آن زمان کتابهای ارزشمند و گرانقدری نظیر منطق الطیر عطار نیشابوری و حدیقت الحقیقت سنائی و گلشن راز شبستری از مهمترین و عمیق ترین کتب عرفانی و صوفیانه به شمار می رفتند ولی با ظهور مثنوی معنوی مولانا و جامعیت و ظرافت و نکته های باریک و …

===================================================

بخش ۳۷ – وحی آمدن موسی را علیه السلام در عذر آن شبان

مولوی

بعد از آن در سر موسی حق نهفت

رازهایی گفت کان ناید به گفت

بر دل موسی سخنها ریختند

دیدن و گفتن بهم آمیختند

چند بی‌خود گشت و چند آمد بخود

چند پرید از ازل سوی ابد

بعد ازین گر شرح گویم ابلهیست

زانک شرح این ورای آگهیست

ور بگویم عقلها را بر کند

ور نویسم بس قلمها بشکند

چونک موسی این عتاب از حق شنید

در بیابان در پی چوپان دوید

بر نشان پای آن سرگشته راند

گرد از پرهٔ بیابان بر فشاند

گام پای مردم شوریده خود

هم ز گام دیگران پیدا بود

یک قدم چون رخ ز بالا تا نشیب

یک قدم چون پیل رفته بر وریب

گاه چون موجی بر افرازان علم

گاه چون ماهی روانه بر شکم

گاه بر خاکی نبشته حال خود

همچو رمالی که رملی بر زند

عاقبت دریافت او را و بدید

گفت مژده ده که دستوری رسید

هیچ آدابی و ترتیبی مجو

هرچه می‌خواهد دل تنگت بگو

کفر تو دینست و دینت نور جان

آمنی وز تو جهانی در امان

ای معاف یفعل الله ما یشا

بی‌محابا رو زبان را بر گشا

گفت ای موسی از آن بگذشته‌ام

من کنون در خون دل آغشته‌ام

من ز سدرهٔ منتهی بگذشته‌ام

صد هزاران ساله زان سو رفته‌ام

تازیانه بر زدی اسپم بگشت

گنبدی کرد و ز گردون بر گذشت

محرم ناسوت ما لاهوت باد

آفرین بر دست و بر بازوت باد

حال من اکنون برون از گفتنست

اینچ می‌گویم نه احوال منست

نقش می‌بینی که در آیینه‌ایست

نقش تست آن نقش آن آیینه نیست

دم که مرد نایی اندر نای کرد

درخور نایست نه درخورد مرد

هان و هان گر حمد گویی گر سپاس

همچو نافرجام آن چوپان شناس

حمد تو نسبت بدان گر بهترست

لیک آن نسبت بحق هم ابترست

چند گویی چون غطا برداشتند

کین نبودست آنک می‌پنداشتند

این قبول ذکر تو از رحمتست

چون نماز مستحاضه رخصتست

با نماز او بیالودست خون

ذکر تو آلودهٔ تشبیه و چون

خون پلیدست و به آبی می‌رود

لیک باطن را نجاستها بود

کان بغیر آب لطف کردگار

کم نگردد از درون مرد کار

در سجودت کاش رو گردانیی

معنی سبحان ربی دانیی

کای سجودم چون وجودم ناسزا

مر بدی را تو نکویی ده جزا

این زمین از حلم حق دارد اثر

تا نجاست برد و گلها داد بر

تا بپوشد او پلیدیهای ما

در عوض بر روید از وی غنچه‌ها

پس چو کافر دید کو در داد و جود

کمتر و بی‌مایه‌تر از خاک بود

از وجود او گل و میوه نرست

جز فساد جمله پاکیها نجست

گفت واپس رفته‌ام من در ذهاب

حسر تا یا لیتنی کنت تراب

کاش از خاکی سفر نگزیدمی

همچو خاکی دانه‌ای می‌چیدمی

چون سفر کردم مرا راه آزمود

زین سفر کردن ره‌آوردم چه بود

زان همه میلش سوی خاکست کو

در سفر سودی نبیند پیش رو

روی واپس کردنش آن حرص و آز

روی در ره کردنش صدق و نیاز

هر گیا را کش بود میل علا

در مزیدست و حیات و در نما

چونک گردانید سر سوی زمین

در کمی و خشکی و نقص و غبین

میل روحت چون سوی بالا بود

در تزاید مرجعت آنجا بود

ور نگوساری سرت سوی زمین

آفلی حق لا یحب الافلین